Visiedocument Denktank60+Noord, oktober 2011

Eigen regie van ouderen: op weg naar een bloeiende participatie maatschappij.
(ook als pdf-bestand beschikbaar)

De nieuwe ouderen
De samenleving verandert. De maakbare samenleving is verleden tijd. Mensen veranderen ook. De huidige ouderen zijn mondig en zelfbewust en willen anders oud worden dan eerdere generaties op leeftijd. Ouderen willen volwaardig meedraaien in de samenleving van nu en straks. Zij willen de regie voeren over hun eigen leven en leefwereld samen met alle andere burgers. Elk naar eigen kunnen en vermogen.


Denktank 60+Noord

De Denktank stelt zich ten doel bij te dragen aan een beweging onder ouderen. Een beweging waarin ouderen zelf het voortouw nemen bij de voorbereiding en uitvoering van activiteiten op het gebied van wonen, zorg en welzijn. Ouderen hebben de samenleving veel te bieden maar dan is het geboden dat overheid en instellingen daartoe de ruimte scheppen en dat ouderen in de gelegenheid worden gesteld de regie over hun eigen leven en leefomgeving te voeren.
Naar het oordeel van de Denktank bewijzen overheid en instellingen tot op de dag van vandaag vooral veel lippendienst aan de maatschappelijk rol en positie van ouderen, aan de eigen kracht en verantwoordelijk van burgers op leeftijd. Nu er volop bezuinigd wordt en de overheid terug lijkt te treden worden de verhalen over zelfredzaamheid en de eigen verantwoordelijkheid van ouderen weer volop uit de kast gehaald. Ditmaal als toverformules om de financieel-economische crisis te bezweren. Daarna komt alles vanzelf weer goed.
De Denktank gelooft daar niet in. De tijd is daar om nieuwe denkkaders te ontwikkelen teneinde maatschappelijke participatie van ouderen inhoud, richting en perspectief te geven. Bestaande denkkaders zijn achterhaald, terwijl deze wel een enorm stempel drukken op de wijze waarop thans wonen, zorg en welzijn wordt vormgegeven.

Nieuwe vormen van particulier initiatief
De onderlinge betrokkenheid en bekommernis lijken in Nederland nog vrij groot te zijn getuige het grote aantal volwassenen dat zich onbaatzuchtig inzet voor anderen. Naast de vele mantelzorgers die zorgen voor een zieke partner, ouder, kind, vriend of buur. Het relatieve aandeel van ouderen aan vrijwilligerswerk neemt toe. Er wordt zeer zorgelijk gedaan over de vergrijzing van het vrijwilligerswerk. Maar dat is precies goed omdat jongere generaties het te druk hebben. Een kwestie van taakverdeling derhalve. Het is natuurlijk allemaal onbetaalde arbeid, die niet wordt geteld of in economische cijferopstellingen voorkomt. Maar het maatschappelijk middenveld kan niet zonder de inzet van ouderen, de zorg voorop.

Een maatschappelijk middenveld ontstaat overwegend uit particulier initiatief van burgers. Kleinschalig, van onderop, in de directe leefwereld van mensen. Het oude maatschappelijk middenveld is grotendeels omgevormd tot instituties en organisaties die afhankelijk zijn van overheidsbekostiging. Overheid en instellingen zijn daardoor zo op elkaar betrokken geraakt dat de burgers nauwelijks in beeld zijn. De logica van de overheid heeft - met haar bureaucratische en top down karakter en paternalistische trekken - bezit genomen van menige institutie of organisatie. Het is de logica van het gelijkheidsdenken: de overheid handelt zonder onderscheid des persoons.
Burgers hebben een andere logica, die van onderlinge betrokkenheid en aandacht voor elkaar. Zij laten zich leiden door wat zij dagelijks in hun leefwereld ervaren en waarnemen. In het denkkader van de Denktank is de buurt, de wijk, het dorp of de stad het aangrijpingspunt voor eigentijdse vormen van particulier initiatief. Van onderop, concreet, tastbaar en kleinschalig. Burgers zijn zelf verantwoordelijk voor op te zetten organisatievormen, zij voeren de regie. Deze initiatieven krijgen desgevraagd ondersteuning van professionals. Wie goed kijkt ziet dat al gebeuren met name in de landelijke gebieden ver weg van de Randstad.

Vergrijzing en ontgroening
De gemiddelde levens verwachting is in de vorige eeuw enorm toe genomen. Een succesverhaal zonder weerga. Maar het is ook een kwetsbaar succes. Naast de zeer vele vitale ouderen zijn er ook velen die weinig hulpbronnen tot hun beschikking hebben. De tweedeling in de maatschappij bestaat nog steeds en lijkt eerder toe te nemen dan af. Bovendien neemt het aantal kwetsbare ouderen in absolute zin toe. Dat doet vrezen dat er binnen afzienbare tijd geen handen genoeg zijn om noodzakelijke zorg te bieden. Nederland ontgroent immers door de daling van de geboortecijfers waardoor het arbeidspotentieel daalt. De betaalbaarheid van de zorg en de pensioenen trekt nu ook alle aandacht.
De tastbare effecten van ontgroening en vergrijzing doen zich minder gevoelen in de Randstad maar wel in de meer perifere gebieden in ons land. Met name in de krimpregio’s zoals in Noord Nederland.
Jongeren trekken weg, het aantal 65plussers neemt toe, de bevolking daalt en de voorzieningen worden minder. De leefbaarheid komt onder druk te staan.
Naar het oordeel van de Denktank dienen in de deze regio’s garanties te worden geschapen dat basiszorgvoorzieningen in dorpen en wijken op peil blijven. In ieder geval (teams van) wijkverpleegkundigen en de huisarts. Bovendien effectieve vormen van mantelzorg ondersteuning en coöperaties van vitale ouderen en andere burgers die de niet-familiaire zorg en ondersteuning voor hun rekening nemen. Deze coöperaties of enige andere organisatie vorm wordt opgezet door de burgers zelf. Deze bieden allerlei vormen van aandacht en ondersteuning onder het motto Omzien Naar Elkaar. Dat is het idee.

Speerpunten en projecten
De denktank heeft drie speerpunten van actie te weten:
1.    De eigen regie van ouderen over wonen, zorg en welzijn in onderlinge samenhang.
2.    Beeldvorming en maatschappelijke participatie van ouderen.
3.    Aard en omvang van de onbetaalde arbeid in Noord Nederland: waar kan het vastlopen.

Van de speerpunten zijn twee concrete projecten afgeleid die worden uitgevoerd in samenwerking met medewerkers van de RUG:
A.    De opzet van zorgcoöperaties in dorpen en wijken in Noord Nederland.
B.    De winst van het ouder worden: positieve beeldvorming tussen generaties.